5 minuten leestijd
Social Return is geen nieuw instrument meer binnen aanbestedingen. Wat in de praktijk opvalt, is niet zozeer dát het wordt toegepast, maar hóé. Waar Social Return eerder vaak bleef steken in een korte passage of een inspanningsverplichting, wordt het nu steeds explicieter uitgewerkt, contractueel vastgelegd en onderdeel van regulier contractmanagement. Dat heeft gevolgen voor opdrachtgevers én opdrachtnemers.
De plek waar Social Return wordt opgenomen, als eis, als gunningscriterium of als contractvoorwaarde, bepaalt in hoge mate of het in de praktijk gaat werken of juist tot discussies en frustratie leidt. In deze blog neem ik je mee in de verschillende opties en werk ik ze voor je uit.
Social Return draait om het maken van concrete afspraken met opdrachtnemers om maatschappelijke waarde te realiseren via publieke opdrachten. In de meeste gevallen gaat het om arbeidsparticipatie van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt, maar ook scholing, werkervaring, begeleiding en sociaal inkopen maken hier onderdeel van uit.
Belangrijk daarbij: Social Return is geen losstaand beleidsdoel, maar een instrument dat onderdeel vormt van het totale aanbestedingsontwerp. De effectiviteit hangt niet alleen af van goede bedoelingen, maar vooral van heldere keuzes en duidelijke verwachtingen aan de voorkant.
In aanbestedingen zijn er grofweg drie plekken waar Social Return kan worden opgenomen. Elke plek heeft een eigen functie en effect. Door deze plekken bewust te kiezen, en soms zelfs te combineren, kan een aanbestedende dienst sturen op zowel haalbaarheid als impact. Het gaat daarbij niet om goed of fout, maar om wat past bij de opdracht, de markt en de uitvoeringspraktijk.
Social Return als eis
Wanneer Social Return wordt opgenomen als eis, betekent dit dat elke inschrijver minimaal aan dezelfde verplichting moet voldoen. Vaak wordt dit vormgegeven als een percentage van de opdrachtwaarde of loonsom. Deze benadering biedt duidelijkheid: de lat ligt vast en iedereen weet waar hij aan toe is.
In de praktijk werkt deze vorm goed bij repeterende opdrachten of raamovereenkomsten, mits er voldoende ruimte is voor maatwerk in de invulling. Zonder die ruimte ontstaat het risico dat de eis op papier wordt nageleefd, maar in de praktijk moeilijk uitvoerbaar blijkt.
Social Return als gunningscriterium
Wanneer Social Return wordt ingezet als gunningscriterium, wordt het onderdeel van de kwaliteitsbeoordeling. Inschrijvers krijgen de ruimte om te laten zien hoe zij sociale impact realiseren, hoe realistisch hun aanpak is en hoe zij deze borgen.
Deze vorm stimuleert creativiteit en onderscheidend vermogen, maar vraagt ook om een helder beoordelingskader. Zonder duidelijke criteria bestaat het risico dat plannen ambitieus klinken, maar moeilijk toetsbaar blijken in de uitvoering. En juist dat is het punt waar het in de praktijk vaak misgaat: plannen die bij gunning een hoge score haalden, blijken bij de uitvoering niet hard te maken.
Social Return als contractvoorwaarde
Door Social Return expliciet op te nemen in het contract verschuift de focus van belofte naar prestatie. Afspraken worden vastgelegd over de invulling, de monitoring en de consequenties bij niet-naleving, veelal in de vorm van een boeteclausule.
Deze aanpak vraagt meer van het contractmanagement, maar biedt ook meer zekerheid. Social Return wordt daarmee onderdeel van de reguliere sturing en evaluatie van de opdracht, in plaats van een eenmalige verplichting bij gunning.
Een belangrijk keerpunt in de afgelopen jaren is dat Social Return niet alleen beleidsmatig is verankerd, maar steeds meer wordt ingericht op monitoring tijdens de uitvoering, veelal ondersteund met platforms zoals WIZZR. Bij passende opdrachten wordt Social Return contractueel vastgelegd en gevolgd als onderdeel van regulier contractmanagement. Naleving is geen vrijblijvende afspraak meer, maar een verantwoordelijkheid die gedurende de looptijd van het contract zichtbaar moet worden gemaakt.
Die ontwikkeling is niet het gevolg van één nieuw wettelijk voorschrift, maar van een bewuste beleidskeuze. Door Social Return structureel als contractvoorwaarde op te nemen en te monitoren, verschuift de focus automatisch van intentie naar realisatie. Voor opdrachtnemers betekent dit dat een goed plan van aanpak niet voldoende is: het gaat erom dat afspraken ook daadwerkelijk worden waargemaakt.
In de praktijk leidt dit tot andere gesprekken. Niet alleen bij de gunning, maar juist tijdens de uitvoering. Social Return komt vaker terug in voortgangsoverleggen en maakt deel uit van de reguliere sturing. Dat maakt het instrument serieuzer, maar vraagt ook om realisme bij het formuleren van eisen en ambities.
Veel problemen rondom Social Return ontstaan niet in de uitvoering zelf, maar al bij het ontwerp van de aanbesteding. Onduidelijkheid over verwachtingen, verantwoordelijkheden en consequenties leidt tot discussies na gunning. Door vooraf bewust te kiezen voor de juiste plek, of een doordachte combinatie, kan een aanbestedende dienst deze problemen grotendeels voorkomen.
Juist omdat Social Return minder vrijblijvend is geworden, wordt de keuze voor de plek in de aanbesteding belangrijker:
De inrichting aan de voorkant bepaalt daarmee direct de uitvoerbaarheid aan de achterkant. Dat vraagt om samenwerking tussen inkoop, beleid en uitvoering, maar ook om het lef om niet alles gelijk te willen trekken.
Social Return is geen bijlage, maar een integraal onderdeel van professioneel opdrachtgeverschap. Of je kiest voor een eis, een gunningscriterium of een contractvoorwaarde: elke keuze heeft gevolgen voor de uitvoerbaarheid en impact. Door hier bewust en doordacht mee om te gaan, wordt Social Return geen verplicht nummer, maar een effectief instrument om maatschappelijke waarde te creëren via aanbestedingen.
SROI Specialist ondersteunt opdrachtgevers bij het maken van de juiste keuzes aan de voorkant, zodat Social Return uitvoerbaar blijft en discussies achteraf worden voorkomen. Neem contact op voor een vrijblijvend gesprek.
U kunt ons ook bellen op 06-19526286
