Wanneer begint een Social Return-verplichting? Uitleg voor opdrachtnemers

Wanneer neemt een opdrachtgever Social Return op?

Een opdrachtgever weegt meestal een aantal factoren mee voordat Social Return in een aanbesteding terechtkomt:

• de opdrachtsom ligt boven een drempelbedrag dat de opdrachtgever zelf vaststelt
• de opdracht bevat voldoende loonkosten of personele inzet om invulling mogelijk te maken
• de aard van de opdracht biedt ruimte voor inzet van de doelgroep

Drempelbedragen verschillen per aanbestedende dienst. De Rijksoverheid hanteert voor de klassieke variant (Social Return 1.0) een richtlijn van 5% bij een opdrachtwaarde vanaf €250.000 excl. btw en een looptijd langer dan 6 maanden, maar individuele ministeries wijken hiervan af: het Ministerie van SZW past Social Return al toe vanaf €50.000, de ministeries van BZK en BZ vanaf €140.000, en het Ministerie van VWS vanaf €250.000 (excl. btw). Gemeenten bepalen dit zelfstandig: de gemeente Amsterdam werkt in haar Leidraad Sociaal Opdrachtgeverschap bijvoorbeeld niet met een vast drempelbedrag maar met een doelstelling van minimaal 5% sociale winst per aanbesteding, volgens het principe pas toe of leg uit. Een volledig overzicht van drempels en de factoren die meewegen staat bij Welke bedrijven hebben een Social Return-verplichting?.

Social Return komt daardoor vooral terug bij opdrachten in de bouw, schoonmaak, groenvoorziening, catering en facilitaire dienstverlening. In sectoren met weinig directe arbeidsuren, zoals de levering van goederen, is toepassing minder gebruikelijk, tenzij de opdrachtgever werkt met alternatieve invulling of sociaal inkopen.

Van inspanningsverplichting naar resultaatverplichting

Vroeger werd Social Return vaak als inspanningsverplichting geformuleerd: je moest aantonen dat je je had ingespannen, maar bleef bij het niet halen ervan meestal zonder gevolgen. Steeds meer opdrachtgevers kiezen inmiddels voor een resultaatverplichting, ook wel een contractuele prestatie-eis genoemd. Daarbij leg je in het contract een concreet resultaat vast, bijvoorbeeld een percentage van de opdrachtsom, de inzet van een of meerdere kandidaten uit de doelgroep, of een inspanningswaarde volgens de bouwblokkenmethode. Haal je dat niet, dan ben je in beginsel in gebreke en kan de opdrachtgever sancties opleggen.

Wat als je de verplichting niet nakomt?

Steeds meer opdrachtgevers nemen een boeteclausule op voor het geval de verplichting niet wordt gehaald, bijvoorbeeld een bedrag per gemist fte of per duizend euro aan niet-bestede verplichting. Ook zonder boeteclausule blijft niet-nakoming van belang: het is een contractuele afspraak, en het niet of onvoldoende uitvoeren ervan kan een negatieve referentie opleveren die meeweegt bij toekomstige aanbestedingen. Lees de volledige uitleg in Wat gebeurt er als je niet aan je Social Return-verplichting voldoet?

Let op de proportionaliteit

Een Social Return-eis moet in verhouding staan tot de omvang en aard van de opdracht. Is het gevraagde percentage realistisch gezien de loonkosten in de opdracht? Leent het type werk zich voor inzet van de doelgroep? Is er voldoende ruimte in de planning om begeleiding te organiseren? Twijfel je hierover, stel dan een vraag in de Nota van Inlichtingen. Opdrachtgevers zijn soms bereid om een eis te verduidelijken of bij te stellen als deze niet proportioneel blijkt.

Sinds wanneer bestaat Social Return?

Nederland past Social Return sinds 2012 toe als onderdeel van het rijksbrede inkoopbeleid. Sindsdien nemen steeds meer gemeenten, provincies, waterschappen en ministeries het instrument op in hun inkoopbeleid, hun aanbestedingen en soms in subsidievoorwaarden. Een landelijk uniform beleid is er nooit gekomen: elke aanbestedende dienst blijft zelf verantwoordelijk voor de invulling, zolang zij zich houdt aan de beginselen van non-discriminatie, gelijke behandeling, transparantie en proportionaliteit.