Wat is een sociaal ondernemer?

De term “sociaal ondernemer” wordt breed gebruikt, soms terecht, soms niet. Organisaties die claimen dat hun factuur aftrekbaar is van jouw Social Return verplichting, of die stellen dat hun dienstverlening automatisch als Social Return telt: het klinkt aantrekkelijk, maar het is niet zomaar waar. Dit artikel legt uit wat een sociale onderneming is, hoe je ze herkent en waarom het altijd loont om te toetsen.

Definitie, wat is een sociale onderneming?

Er is geen officiële wettelijke definitie van een sociale onderneming in Nederland. Dat maakt het lastig om scherp te omschrijven wat het is, en makkelijk om de term te misbruiken.

In brede zin gaat het om organisaties die maatschappelijke impact centraal stellen naast of boven winstmaximalisatie. Die impact kan verschillende vormen aannemen: arbeidsparticipatie, duurzaamheid, zorg of community-ontwikkeling. In de context van Social Return gaat het vrijwel altijd om organisaties gericht op werkgelegenheid voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt.

Bekende voorbeelden zijn sociale werkbedrijven (SW-bedrijven), beschut werk-organisaties, leerwerkbedrijven en organisaties die werken met mensen uit de Participatiewet of Wajong.

Bewijs, keurmerken en certificering

Omdat er geen wettelijke definitie is, zijn er meerdere instrumenten ontstaan die aangeven dat een organisatie socialer onderneemt. Ze verschillen in aard en functie:

PSO (Prestatieladder Socialer Ondernemen): Een wetenschappelijk onderbouwd meetinstrument en keurmerk van TNO dat aangeeft in welke mate een organisatie mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt inzet. Verdeeld in: PSO Aspirant, PSO Trede 1, PSO Trede 2, PSO Trede 3 en PSO Trede 3 30+.

Code Socialer Ondernemen: Een toetsingsinstrument gericht op governance en maatschappelijke impact. Meer gericht op de organisatiecultuur en -principes dan op meetbare arbeidsparticipatie.

Social Enterprise NL: Een belangenorganisatie en netwerk voor sociale ondernemingen in Nederland, geen keurmerk. Lidmaatschap zegt iets over de missie van een organisatie, maar is geen onafhankelijk bewijs van sociale inzet.

Geen van deze instrumenten is verplicht. Een organisatie kan een sociale onderneming zijn zonder certificering. Maar zonder certificering is erkenning richting opdrachtgevers lastiger aantoonbaar.

Acceptatie, wat telt mee voor Social Return?

Niet automatisch. Dit is waar het in de praktijk vaak misgaat.

Organisaties die claimen dat hun diensten of producten aftrekbaar zijn van jouw Social Return verplichting hebben dat niet per definitie gelijk. Of een sociale onderneming erkend wordt als invulling van Social Return, ook wel sociaal inkopen genoemd, hangt af van de opdrachtgever.

Elke opdrachtgever hanteert eigen criteria. Sommige gemeenten accepteren PSO-gecertificeerde organisaties als erkende partij voor sociaal inkopen. Maar Gemeente Amsterdam werkt bijvoorbeeld met een eigen lijst van Erkende Sociale Firma’s. De regio Rijnmond heeft een eigen lijst van door de regio erkende sociale ondernemingen. Ook zijn er opdrachtgevers die per geval beoordelen.

Voorbehouden opdrachten: een speciale positie voor sociale ondernemingen

De Aanbestedingswet biedt opdrachtgevers een bijzondere mogelijkheid: opdrachten kunnen worden voorbehouden aan organisaties waarvan minimaal 30% van de werknemers een afstand tot de arbeidsmarkt heeft (artikel 2.82 Aanbestedingswet 2012). Dit heet een voorbehouden opdracht.

Dat betekent dat een gemeente een aanbesteding uitsluitend kan openstellen voor sociale ondernemingen die aan dit criterium voldoen. Reguliere marktpartijen kunnen dan niet inschrijven. PSO Trede 3 30+ wordt door opdrachtgevers vaak gebruikt als bewijs dat een organisatie aan de criteria van artikel 2.82 voldoet.

Een discussiepunt in de praktijk

In de praktijk speelt een discussie over de verhouding tussen het PSO-keurmerk en aanbestedingsrechtelijke beginselen. Het PSO-keurmerk is een organisatiekeurmerk: het zegt iets over de samenstelling van het personeelsbestand van een organisatie in het algemeen, niet over de mensen die op een specifieke opdracht worden ingezet.

Toch wordt het keurmerk in sommige situaties gebruikt als grond voor toegang tot voorbehouden opdrachten. Een reguliere opdrachtnemer die voor dezelfde opdracht evenveel mensen uit de doelgroep inzet maar geen PSO 30+ heeft, kan dan niet meedingen. Of dit wrijft met de beginselen van gelijke behandeling en proportionaliteit is een discussiepunt in de markt, waarvoor (voor zover bij ons bekend) nog geen eenduidige juridische uitspraak bestaat.

Wat betekent dit voor jou?

• Als opdrachtgever: bedenk goed of een voorbehouden opdracht past bij de specifieke opdracht en of je de concurrentie voldoende borgt tussen erkende sociale ondernemingen onderling.
• Als sociale onderneming: PSO Trede 3 30+ opent deuren, maar toets per opdracht of jouw organisatie ook daadwerkelijk de gevraagde mensen, producten of diensten kan leveren.
• Als reguliere opdrachtnemer: weet dat voorbehouden opdrachten buiten jouw bereik liggen, maar dat sociaal inkopen bij erkende partijen wel als Social Return invulling kan meetellen, mits de opdrachtgever dit accepteert.

Wil je weten hoe je dit goed aanpakt?

Of je nu opdrachtgever, opdrachtnemer of sociale onderneming bent, SROI Specialist adviseert onafhankelijk en objectief. In onze trainingen leer je hoe je sociaal inkopen correct opneemt in je inkoopbeleid of invullingsplan, en hoe je toetst welke partijen daadwerkelijk erkend worden.

Heb je een specifieke vraag over jouw situatie? Neem contact op, we denken graag met je mee.